KAZIMIERZ NOWAK

Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd

Kazimierz Nowak urodził się w miejscowości Stryj na Podolu w 1897 roku. Pierwszą zagraniczną podróż odbywa w wieku 15 lat – udaje się pociągiem do Rzymu, by odwiedzić Papieża. Po I wojnie światowej mieszka w Poznaniu, gdzie podejmuje pracę urzędnika w towarzystwie ubezpieczeniowym. W okresie kryzysu w marcu 1925 roku decyduje się podjąć pracę jako korespondent prasowy i fotograf, by w ten sposób zarabiać na utrzymanie żony Marii oraz dzieci: córki Elżbiety i syna Romualda. Przemierza rowerem Polskę, Węgry, Austrię, Włochy, Belgię, Holandię, Rumunię, Grecję, docierając ostatecznie do ogarniętej wojną Trypolitanii w Afryce Północnej. Kłopoty zdrowotne i brak funduszy zmuszają Nowaka do powrotu do Polski, postanawia jednak przemierzyć cały ląd afrykański z północy na południe. Na własną rękę czyni przygotowania do wyprawy.

4 listopada 1931 roku Nowak zjawia się ponownie na Czarnym Lądzie. Rowerem udaje się z Trypolisu wprost na południe. Władze włoskie nakazują mu zawrócić i udać się przez Benghasi i Tobruk do Aleksandrii w Egipcie. Tam znów obiera kierunek południowy. W Sudanie ponad 600 km przestrzeni przebywa pociągiem. Wrażliwy na ludzką krzywdę i pełen szacunku dla dziewiczej przyrody, w niesłychanie, jak na owe czasy, krytyczny sposób ocenia imperialne zwyczaje Europejczyków w Afryce. Wbrew nadziejom przedstawicieli Ligi Morskiej i Kolonialnej nie podziela kolonialnych ambicji państwa polskiego.

Otrzymuje z Polski małoobrazkowy aparat fotograficzny od Kazimierza Gregera oraz opony rowerowe posyłane przez firmę Stomil. Niezbędne środki finansowe dla siebie oraz na utrzymanie rodziny zdobywa honorariami za reportaże i zdjęcia posyłane do polskich, niemieckich i francuskich gazet. Jego reportaże ukazują się między innymi w „Kurierze Poznańskim”, „Naokoło świata”, „Przewodniku Katolickim”, „Ilustracji Polskiej”, „Światowidzie”, „Kurierze Warszawskim”. Jego wyprawę opisuje także prasa krajów afrykańskich.
W maju 1934 roku Kazimierz Nowak osiąga południowy kraniec Afryki – Przylądek Igielny. Przebywając w Kapsztadzie, decyduje się powrócić do domu inną drogą – znów samotnie przez cały kontynent. Gdy na pustyni Kalahari kolejny rower odmawia posłuszeństwa, przesiada się na konia, a dotarłszy do górnej Kassai, kupuje od tubylców czółno, które nazywa „Poznań I”. W katastrofie na katarakcie Kaveve traci swój nowy środek transportu i zmuszony pieszo przebyć setki kilometrów, dociera do Lulua. Tam nabywa nową łódź, którą dopływa aż do Brazzaville. Następny etap do jeziora Czad pokonuje rowerem. W Fort Lamy formuje własną karawanę. W listopadzie 1936 roku w Algierze nad Morzem Śródziemnym kończy liczącą blisko czterdzieści tysięcy kilometrów podróż.

Powróciwszy do Poznania, Kazimierz Nowak wygłasza w kinie Apollo w Poznaniu, jak również na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie odczyty poświęcone etnografii lądu afrykańskiego wzbogacane pokazami przeźroczy, których wykonał przeszło trzy tysiące podczas całej swej podróży. Planuje wydanie zebranych przez siebie materiałów w postaci książki i zamierza przedsięwziąć kolejną wyprawę, tym razem do Indii i Azji Południowo-Wschodniej. Tych pragnień nie udaje mu się zrealizować, 13 października 1937 roku, w niespełna rok po powrocie do kraju, umiera na zapalenie płuc.
Zostaje pochowany na cmentarzu Matki Boskiej Bolesnej na poznańskim Górczynie ubrany w swój podróżny strój, z kaskiem kolonialnym złożonym na piersi. Pośród bicia dzwonów kościoła przy ulicy Głogowskiej na czele orszaku pogrzebowego delegacja harcerska niesie sztandar Ligi Morskiej i Kolonialnej.

Łukasz Wierzbicki

TRASA WYPRAWY

Źródło tekstu i mapy: „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”

ŚLADAMI KAZIMIERZA NOWAKA

4 listopada 2009 r. ruszyła wyprawa „Afryka Nowaka” – bezprecedensowa, dwuletnia rowerowa (i nie tylko) sztafeta szlakiem wybitnego polskiego podróżnika przez 17 afrykańskich państw. Symboliczny start odbył się na dworcu PKP Poznań Główny – dokładnie tego samego dnia i z tego samego miejsca, w którym 78 lat temu swoją niesamowitą podróż rozpoczął Kazimierz Nowak. Wydarzenie poprzedzi przejazd peletonu wszystkich uczestników wyprawy do Poznania z oddalonego o 58 km Boruszyna, w którym to miasteczku Nowak mieszkał wraz z rodziną przed swoim wyjazdem do Afryki.

Ekspedycja „Afryka Nowaka” potrwa dwa lata. Jej uczestnicy – kilkadziesiąt osób z całej Polski, ale są też i goście z zagranicy - przemierzą ok. 40 tys. km: z Trypolisu w północnej Afryce do Przylądka Igielnego na jej południowym krańcu i ponownie na północ, aż do Algieru. Całość podzielona została na 24 etapy – każdy o długości ok. 1500-2000 km – za których realizację odpowiadają zmieniające się 3- lub 4-osobowe zespoły.

Uczestnicy wyprawy będą odtwarzać historyczną podróż wybitnego Polaka zarówno przemieszczając się trasą maksymalnie zbliżoną do szlaku Nowaka, jak i korzystając z tych samych środków lokomocji. Najwięcej odcinków pokonają wiec na rowerze, ale będą też podróżować pociągiem, statkiem, czółnem, pieszo, konno (prawie 3000 km), a nawet na wielbłądzie.

Cel „Afryki Nowaka” to nie tylko złożenie hołdu wielkiemu podróżnikowi, ale przede wszystkim popularyzacja – w Polsce i zagranicą, także w Afryce – jego postaci, wyczynu i dorobku literackiego. Na każdym z etapów sztafety uczestnicy umieszczą tabliczki pamiątkowe (w trzech językach: polskim, lokalnym i postkolonialnym) informujące o podróży Nowaka przez Afrykę w miejscach, które odwiedził.

Więcej informacji na: afrykanowaka.pl

W ramach „Afryki Nowaka” dojdzie również do kontynuacji i realizacji wyprawy „Śladami Kazimierza Nowaka – Afryka 2009” (jej pomysłodawcy otrzymali w marcu 2008 roku Nagrodę im. Andrzeja Zawady), która szlakiem polskiego podróżnika ruszyć miała w styczniu 2009 roku. Przygotowania do tego przedsięwzięcia zostały przerwane w wyniku tragicznej śmierci jednego z głównych organizatorów wyprawy, Sławka Kunca, następnie zaś (miesiąc później) poważnego wypadku samochodowego, jakiemu uległ inny z uczestników.

W hołdzie Sławkowi Kuncowi i jego pamięci poświęcony został egipski etap sztafety „Afryka Nowaka”, w którym – w styczniu 2010 roku – pojadą ci, którzy wraz z nim organizowali wyprawę „Śladami Kazimierza Nowaka”.

Więcej na: sladaminowaka.pl